سنت‌ها میراث نیاکانمان‌اند، تنها با شناخت ریشه‌های آن‌هاست که نقش هر یک در زندگیِ امروز ما روشن ‌می‌شود. حاجی‌فیروز به‌عنوان سنت نوروزی به ما معرفی شده است. نظریه‌پردازان تا به امروز تبار این شخصیت را به خدایان باستان، کولی‌ها، ابولؤلؤها، پیام‌آوران نوروزِ باستانی، افسانه‌ها و … پیوند داده‌اند که این همه خود نشانه‌ی فاصله گرفتن از واقعیت است. این‌گونه نظریه‌ها باعث توهم شده است. بسیاری از ما نمی‌دانیم تبارِ واقعی این شخصیت چیست. با آنکه حاجی‌فیروز وارد سنت‌های نوروزی‌مان شده، ولی ریشه‌های این سنت برایمان ناشناخته است. حتی تاکنون بسیاری از نمایشگران بدون شناخت، از این شخصیت در نمایش‌ها استفاده کرده‌اند. در این نوشتار ضمن بررسی نظراتِ مختلف و ابهاماتِ آن‌ها، به چگونگی شکل‌گیریِ حاجی‌فیروز و غلامِ نمایش روحوضی، از ابتدا تا به امروز، با استفاده از اسناد و نشانه‌ها پرداخته می‌شود. ارتباط حاجی‌فیروز و غلام نمایش با مسائل نژادپرستانه که بیشتر در خارج از ایران جریان دارد، بخش دیگر این نوشتار خواهد بود. امید است با شناختِ تبار این دو شخصیت، پاسخی روشن برای سنتِ نوروزی و همچنین استفاده حقیقی از شخصیت غلام در نمایشنامه‌ها به دست آوریم.