نظریه ی انحطاط ایران، نه به این گونه که طباطبایی تعریف کرده، به گونه ای مبهم اما، پیش از این هم در آثار برخی از محققین تاریخ ما کم و بیش آمده است. طباطبایی اما با اشاره به بسیاری ماخذ و منابع، گاه گمنام و مهجور، بصورتی کاملا قانع کننده این نظریه را توضیح می دهد و تفسیر می کند؛ سقوط آرام تاریخی سرزمین ایران که از قرن های هفتم و هشتم هجری آغاز و در دوران صفویه کامل می شود و سپس بصورتی بیمارگونه در دوره ی قاجار، ادامه می یابد تا به روزگار ما می رسد. این کتاب برای نسل معاصر ایران یک ضرورت است، به ویژه برای آنها که در این سال ها با عشق و کمی تعصب، و اغلب احساساتی، به گذشته ی تاریخی مان می اندیشند. این دفتر نخستین جلد از پژوهش های من درباره وجوهی از تاریخ دوران «جدید»ایران است. این دفترها را از این حیث با عنوان کلی «تاملی درباره ایران» عرضه میکنم که دفترهای پنجگانه آن، چنان که خواهد آمد، «تاریخ» در معنای رایج آن نیست، بلکه، به گونه ای که از ابوالفضل بیهقی خواهم آورد، البته چنان که من سخن این بو فضل را میتوانم فهمید، کوششی برای تدوین نوعی «تاریخ پایه ای» است.