در این کتاب ابتدا نویسنده داستان پروانه و آتش را به عنوان تمثیلی اخلاقی مورد بحث قرار داده است و پس از آن به شرح دو نگاه عرفانی و عشقی به تمثیل پروانه و آتش در آثار صوفیه پرداخته است. باب اول کتاب با تمثیل اخلاقی با قرآن و حدیث آغاز میشود سپس در باب دوم استفادهای که دو تن از صوفیان قدیم از این داستان کردهاند (یکی ابوطالب مکی و دیگر ابوحامد محمد غزالی) شرح داده میشود. نظر عرفانی حلاّج به این داستان که آغاز مطرح شدن تمثیل عرفانی است، موضوع باب سوم است. در باب چهارم به بررسی آثار احمد غزالی، و آثار دیگری که به نام احمد غزالی به چاپ رسیده ولی محققاً از او نیست مانند «بحرالحقیقه» که به عربی نوشته شده و تفسیر سورۀ یوسف است پرداخته شده است. در باب پنجم بر گزارشهای آثار مختلف، از جمله گزارش کتاب «جامعالستین» به قلم احمد طوسی پرداخته شده است. باب ششم دربارۀ گزارشهای دو کتاب صوفیانه به پارسی است، یکی کشفالاسرار رشیدالدین میبدی و دیگر روحالارواح شهابالدین سمعانی. در باب هفتم گزارشی زبان حالی از داستان پروانه و آتش که در کتاب «روضۀالفریقین» آمده، شرح داده شده است. در باب هشتم دربارۀ استفادهای که عینالقضات همدانی از این داستان کرده است تا از معانی پارهای از آیات قرآن پرده بردارد بحث شده است. روزبهان بقلی شیرازی، سخنش دربارۀ پروانه و آتش موضوع باب نهم است. باب دهم دربارۀ تأثیرگذارترین شاعر نوحلاجی خراسان یعنی فریدالدین عطار نشاپوری است. اشعار مولانا که تا حدود زیادی تحت تأثیر عطار بوده است در باب یازدهم بررسی شده است. در باب دوازدهم نویسنده آثار منثور و منظوم صوفی و نوحلاجی نجمالدین رازی معروف به دایه را مورد بررسی قرار داده است. شیخ مصلحالدین سعدی شیرازی است که موضوع باب سیزدهم این کتاب است. علاءالدله سمنانی که نظرش در باب چهاردهم مطرح شده است نویسندهای است که از این تمثیل به گونهای خاص در نثر استفاده کرده است. عماد فقیه کرمانی که اشعارش در باب پانزدهم بررسی شده تمثیل پروانه و آتش را به عنوان داستانی فرعی در داخل مثنوی خود به نام «محبتنامه» آورده است. سلمان ساوجی که داستان کوتاهی دربارۀ شمع و عاشقی او در مثنوی «جمشید و خورشید» آورده است داستان ابتکاری او دربارۀ عاشقی شمع که در باب شانزدهم مطرح شده است. حافظ چنان که در باب هفدهم نشان داده میشود، بارها از مضمون پروانه و آتش یا شمع استفاده کرده است.
