انتشارات: امیرکبیر -  ۱۳۶۱  
این مجموعه در چهار جلد تدوین شده و شامل هزاران ضرب‌المثل، حکایت، سخن حکیمانه، آیه، حدیث، شعر و عبارت‌های رایج در زبان فارسی است. دهخدا برای گردآوری این مطالب از منابع گوناگون ادبی و تاریخی استفاده کرده و در بسیاری موارد، دربارهٔ ریشه و کاربرد مثل‌ها نیز توضیح داده است.
اهمیت «امثال و حکم» تنها در جمع‌آوری ضرب‌المثل‌ها نیست؛ این اثر تصویری گسترده از فرهنگ، اندیشه، زبان و زندگی اجتماعی مردم ایران ارائه می‌دهد. ضرب‌المثل‌های کتاب نشان می‌دهند که مردم در طول تاریخ چگونه تجربه‌های زندگی، پندها و باورهای خود را در قالب جمله‌های کوتاه و ماندگار بیان کرده‌اند.
به همین دلیل، «امثال و حکم» را می‌توان یکی از منابع ارزشمند برای شناخت زبان و فرهنگ عامهٔ ایران دانست و همچنان در پژوهش‌های ادبی و فرهنگی مورد استفاده قرار می‌گیرد