بخشی از مقدمه محسن رنانی بر کتاب: بخش اعظم روشنفکران و نظریه‌پردازان ایرانی دهه‌های چهل، پنجاه و شصت شمسی، مسئله توسعه‌نیافتگی ایران را همواره در چارچوب سنت مارکسیستی (ماتریالیسم تاریخی) تحلیل و تبیین می‌کردند. کاتوزیان یکی از پیشگامانی است که این چارچوب را شکست و روش‌ تحلیلی تازه و تفسیری متفاوت از مسئله ارایه کرد. نظریه‌ها و مفاهیمی که او در قالب اصطلاح‌هایی همچون جامعه کم‌آب، جامعه پراکنده، استبداد ایرانی، ساختار طبقاتی، دولت بی‌طبقه، تضاد دولت و ملت، جامعه کوتاه‌مدت و نهایتاً چرخه استبداد ارایه کرده است، برای فهم سازوکار توسعه‌نیافتگی ایران بسیار الهام‌بخش و راهگشا بوده است. پس از کاتوزیان بود که عصر نو و نسل تازه‌ای از نظریه‌پردازی غیرمارکسیستی و غیرکلیشه‌ای برای تبیین مسئله توسعه‌نیافتگی ایران پدیدار شد. بر این اساس تلاش فکری کاتوزیان در زمینه تبیین مسئله توسعه‌نیافتگی ایران را باید تلاشی پیش‌کسوتانه و افق‌گشایانه ارزیابی کرد.