جریانهای مخالف امویان، همزمان فکری - سیاسی بودند. این مسئله نه تنها درباره شیعه، بلکه درباره جهمیه، معتزله و خوارج هم صدق می کرد. مبارزه آنها با دولت اموی، نه تنها به دلیل رفتار ستمگرانه آن دولت یا حاکمیت یک قبیله بر عرب و عجم بود، بلکه به اعتبار نوعی از انحراف های دینی و مذهبی آنان بود که می توانست به سیاست هم مربوط باشد. البته که مرزهای عقیدتی بیشتر در قالب برخی از مسائلی بود که گاه بی ارتباط با یکدیگر بود، چنان که ممکن بود بحثی کلامی یا فقهی یا تاریخی برگرفته از روش های اجتهادی مختلف و همزمان متأثر از فضاهای مختلف فرهنگی و شهری باشد. این مسائل، چنان که می دانیم به تدریج یک شکل مذهبی کامل و فرقه ای به خود می گرفت و به تدریج بنیادهای تاریخی و فرهنگی آن از دست می رفت.