عین‌القضات همدانی (492-525ق)، علی‌رغم زندگی بسیار کوتاه و دشواری‌هایی که مانع از پیشرفت‌های فکری و نوآوری در عرصۀ معرفت بود، از مرحلۀ قشرگرایی به عرفان‌گرایی و از آنجا به مرحلۀ خردگرایی رسید. برترین نمونه‌های حقیقت‌پژوهی و مقابله با تعصّبات دینی و دفاع از حقوق انسان‌ها و صراحت و شجاعت در برابر زورمداران و تزویرپیشگان و خردستیزان را می‌توان در آثار وی به‌وضوح نشان داد. در کتاب حاضر این اندیشه‌های عین‌القضات به‌عنوان «آیین فرافرقه‌ای» معرفی شده و ضمن ارائۀ گزارشی فشرده از آن، به سخنان برخی از اندیشمندان همدل پس از او تا زمان حاضر اشاره شده است.