حکایت «ماتِ پروانه» از زبان یک دانشجوی پزشکی روایت می‌شود که از مسألۀ مرگ آدمی دغدغه‌­ای وسواس‌­گونه­ دارد. او نسخۀ خطی کهنسالی را از عمویش هدیه می‌گیرد و در آن، رمز و راز آیینی را می‌­یابد که به «تسخیر موکل اسرار» راه می­‌برد – جادویی که به او اجازه می‌دهد گذارهایی از زندگی گذشتگان را تجربه کند. راوی که در پی سوال‌هایش در مورد معنای مرگ و زندگی، به معمای مرگ امیر معین‌الدین پروانه، وزیر نیرومند سلاجقهٔ روم و حامی نامدار مولانا جلال‌الدین رومی، علاقه‌مند شده، موکلِ اسرارِ پروانه را تسخیر می‌کند تا سر از کار او در بیاورد. از اینجا خط زمانی داستان دو شاخه می‌شود و وقایع زمان حال و گذشتۀ تسخیر شده، در دو لایۀ زمانی موازی به سوی پایان داستان حرکت می‌کنند.
 
در زمان حال، که به نثر گفتاری امروزی روایت شده، راوی با شهرزاد، زنی موشکاف و سرسخت، آشنا می‌شود. شهرزاد که نمی‌خواهد معمای مرگ پروانه را فقط از نگاه راوی ببیند، با تسخیر موکل اسرارِ بایبرس، سلطان مملوکان مصـر، از زاویه‌ای دیگر پا به گذشته می‌نهد و با راوی داستان قدم در مسیری می‌گذارد که ناگزیر به دوراهی عشق و مرگ می‌انجامد.
 
در زمان گذشته، در کاخ‌ها، خانقاه‌ها و خرابات‌های قونیه پرسه می‌زنیم و وقایع منتهی به مرگ معین‌الدین پروانه را از نزدیک می‌بینیم: تهدید مداوم و حملات مغولان به قونیه، نقش تصوف در سیاست زمان، ارتباط نزدیک مولانا و پروانه، سیاست‌بازی پروانه، ماجرای امیر بایبَرس بُندُق‌داری، هزیمت مغولان در نبرد آلبستان و در نهایت، گشایش معما و… ماتِ پروانه. روایت زمان گذشته، با نثر رسمی امروزی قلمی شده، امّا دیالوگ­‌ها سبک نثر قرن هفتم هجری را بازتاب می‌­دهند – عصـر پروانه و مولانا. دیالوگ­‌ها متناسب با سرشت، خاستگاه و جایگاه اجتماعی شخصیت‌های داستان بازسازی شده‌اند، جوری که شیوۀ گفتار بی‌بی ریحانه، رئیسهٔ خرابات قونیه، با سبک کلام گرجی‌خاتون که ملکۀ شهر است متفاوت ‌باشد. به طور خاص، دیالوگ­‌های مولانا و معین الدین پروانه‌ به مدد منابع فراوان تاریخی و ادبی موجود، با وسواس و متناسب با ذهن و زبان این دو شخصیت بازآفریده شده‌اند.
 
خواننده در می­‌یابد که «ماتِ پروانه» حکایت بازی شطرنجی است میان معین الدین پروانه و شیطان. دنبال کردن بازی برای فهم داستان لازم نیست. اما عناصر و شخصیت‌های اصلی داستان هر کدام نظیری در صفحه شطرنج دارند و در این بازی نشانه‌ها و توازی‌هایی با حکایت مات پروانه برای خواننده علاقه‌مند نهفته است. 
 
مات پروانه به قلم خوش‌فهمِ دلارام فقانی تصویرگری شده و شامل ۹ پلان مینیاتور در شروع فصل‌ها و ۲ پلان دیگر در آغاز و انتهای کتاب است. همچنین نقشه‌ای از خاورمیانه، که جهان‌بینی جغرافیایی پروانه را نشان می‌دهد و به فهم وقایع سیاسی – نظامی داستان کمک می‌کند، به کتاب ضمیمه شده است. این نقشه را مهدی قدکساز خسـروشاهی، از روی آنچه ابوعبدالله محمد ادریسی در قرن ششم هجری ترسیم کرده، بازسازی کرده است.